
Tabii ki Kudüs’teki gerçek son akşam yemeğinden söz etmiyorum. İnciller yemeğin Kudüs’te yendiğini açıkça anlatır. Ben o gecenin mükemmel resmedildiği eserden bahsediyorum:
Son Akşam Yemeği denince ilk aklımıza Leonardo da Vinci’nin çizdiği ve bugün Milano’da duran eser geliyor. Ancak ondan 500 sene önce sanatçıların Kapadokya’daki kaya kiliselerinin duvarlarına işledikleri freskler hala sapasağlam ve günümüze neredeyse aynen ulaştı.
Kapadokya’da kiliseler yalnızca kayalara değil, yerin altına da oyuldu. Kaymaklı’daki yeraltı şehrinde bir kilise, Derinkuyu’da bir şapel var. Ancak yukarıdaki freskli kiliselerin aksine bu yeraltı kiliseleri çok sade, neredeyse hiç süslenmemiş. Çünkü yerin altı çok daha ulvi bir konu için; hayatta kalmak için kazılmıştı.
O freskler yapılırken bölge hiç de sakin değildi. Kaymaklı gibi yeraltı şehirleri, 7. ile 11. yüzyıllar arasındaki Arap Bizans savaşlarında bölge halkının sığınağı oldu. Baskın haberi geldiğinde insanlar hayvanlarını ve erzaklarını alıp yerin altına iniyor, girişleri içeriden kapatıyordu. O kocaman yuvarlak sürgü taşlarının bu amaçla yapıldığını öğrendiğimde çok şaşırmıştım.
Derinkuyu’nun hikayesi 1963’te bir evin bodrumunda başladı. Evin tadilatı sırasında tesadüfen ortaya çıkan tüneller, yerin altında katlar halinde inen bir şehrin varlığını gün yüzüne çıkardı.
Kültür ve Turizm Bakanlığı şehri 1967’de ziyarete açtı. En az on iki kattan oluştuğu ve bunların sekizinin gezilebildiği kabul ediliyor. Şehir adını içindeki elli iki su kuyusundan alıyor.
Yirmi kilometre ötedeki Kaymaklı 1964’te açıldı; sekiz katından dördü ziyarete açık. Girişleri kapatan taşların ağırlığı 500 kiloyu buluyor ve yalnızca içeriden açılabiliyor.
Yerin altındaki hayat sanıldığından çok daha düzenli.
Derinkuyu’da yiyecek depoları, mutfaklar, ahırlar, kiliseler, şarap ve yağ presleri, havalandırma bacaları, kuyular ve din okulu bile bulunuyor. Kaymaklı’da ahırlar ilk kattaydı; koridorlar dar ve dik olduğu için hayvanları aşağı indirmenin zor olacağı düşünülmüş.
Alt katlarda odalar, mutfak, kiler, şarap ve su depoları ile bir kilise yer alıyor. Yani yerin altına inen bir aile, yukarıdaki hayatını küçültülmüş haliyle yanında götürebiliyordu. Bu şehirler bir kez değil, defalarca kullanıldı. Arap-Bizans savaşlarından önce, Roma’nın 2. ve 3. yüzyıllardaki zulümlerinde de tüneller görevini yapmış.
1832’de halk, Kavalalı Mehmed Ali Paşa’nın oğlu İbrahim Paşa komutasında Anadolu’ya giren Mısır ordusundan korunmak için yine yerin altına inmiş. 1909’da Adana olaylarının haberi gelince bugünkü Hasaköy halkının büyük kısmı birkaç gece yeraltı odalarında kalmış. Tarihte bunun gibi onlarca örnek var.
Şehirleri son kez boşaltan şey 1923 nüfus mübadelesi oldu. Bölgenin Rum Ortodoks halkı Yunanistan’a gönderildi ve yeraltı şehirleri sessizliğe gömüldü.
Peki bu yeraltı yaşamı ne kadar eski?
Bilinen en eski tanık bir Yunan komutan. MÖ 401-400’de Yunan paralı askerlerinin geri çekilişini anlatan Ksenophon, Anabasis’teki notlarında yerin altına kazılmış evlerden söz eder. Girişleri kuyu ağzı gibidir, aşağıda ise genişler. İçeride keçiler, koyunlar, sığırlar, kümes hayvanları ve yavruları yaşar. Ksenophon bu evleri Kapadokya adıyla anmaz, Ermenistan’dan geçerken anlatır; ancak tarif ettiği yapı bölgedeki yeraltı şehirleriyle birebir örtüşür. Kayseri ile Nevşehir arasında en az iki katlı iki yüzü aşkın yeraltı şehri bulundu; bunların kırk kadarı en az üç katlı.
TOKİ 2014’te Nevşehir Kalesi’nin eteğinde büyük bir kentsel dönüşüm projesi için bin beş yüz civarında binayı yıkar. Temel kazısı başladığında yerin altından yeni bir şehir çıktığını tespit ederler ve yıkımlara 90 milyon TL harcanmış olmasına rağmen TOKİ inşaatı durdurur. Bunun üzerine alan arkeolojik sit ilan edildi. Jeofizikçilerin tahminine göre bu şehir Derinkuyu’dan yaklaşık yüzde 30 daha büyükmüş. Alan 2020 yazında kısmen ziyarete açıldı.
Dünyada bu yapıların benzerlerini araştırdığımda çok örnekle karşılaşmadım. Fransa’nın kuzeyinde, Amiens yakınındaki Naours’ta kireç taşına oyulmuş üç yüz oda, üç şapel ve bir fırın var. 17. yüzyılda, Otuz Yıl Savaşları sırasında yaklaşık üç bin kişiyi barındırmış; sonra da unutulmuş ve 1887’de yeniden bulunmuş.
İran’da Kaşan yakınındaki Nuşabad yaklaşık bin beş yüz yıllık ve 4 ile 18 metre arasında değişen derinliklerde uzanıyor. İran tarafı Nuşabad’ı dünyanın en büyük yeraltı şehri olarak tanıtır.
Açıkçası uluslararası kabul görmüş bir sıralama yok. Kapadokya’yı ayıran şey tek tek şehirlerin büyüklüğünden çok sayıları. İki yüzü aşkın yeraltı şehrinin bir arada bulunduğu başka bir bölge bilinmiyor. Daha keşfedilmeyen ve alttan birbirine bağlanan şehirler serisinin olduğunu da düşünürsek bu varsayımdan daha öte gerçek bir tarih anlamına geliyor.
Yazının başındaki fresklere dönmek gerekirse;
Sadece Kapadokya bölgesinde yirmi üç Son Akşam Yemeği freski var; Merve Kalafat Yılmaz doktora tezinde bunları tek tek kataloglamış. Trabzon Ayasofya ve Sümela Manastırı’ndaki örneklerle birlikte Türkiye’deki sayı en az yirmi beşi buluyor.
Göreme’deki Tokalı Kilise 10. yüzyıldan kalma ve bölgenin bilinen en eski kaya kilisesi kabul edilir. Elmalı Kilise 1050 civarına, Karanlık Kilise’nin freskleri 11. yüzyılın sonlarına tarihlenir.
Bu kiliseler tek tek değil, bir manastır hayatının parçası olarak yapılmış. UNESCO’ya göre Kapadokya’daki ilk manastır izleri 4. yüzyıla uzanır; Kayseri Piskoposu Basileios’un öğretisini izleyen küçük topluluklar kayaya oyulmuş hücrelerde yaşamaya başlamış. Göreme Açık Hava Müzesi’nin bulunduğu alan 7. ile 12. yüzyıllar arasında bir manastır yerleşimiymiş. Nevşehir Turist Rehberleri Odası Başkanı Özay Onur’a göre müzede irili ufaklı 16 kilise ve şapel bulunuyor ve duvarlara 10. yüzyıldan 12. yüzyıl sonuna kadar resim yapılmış.
Bin yıllık olan, beş yüz yıllık olandan daha iyi durumda.
Karanlık Kilise’de bu kadar iyi durumda bir fresk beklemiyordum. Eser yıllara meydan okumuş ve bugün en iyi durumdaki fresklerden biri. Kiliseye adını veren karanlık, onu koruyan şey olmuş. Giriş holünde yalnızca küçük bir pencere var ve kilise bölge turizme açılana kadar neredeyse hiç gün ışığı görmemiş. Leonardo’nun eseri ise kuru sıva üzerine boyandığı için kısa sürede bozulmaya başlamış; 1999’da biten restorasyona rağmen orijinal resmin pek azı bugüne ulaşmış.
Peki bu sahne neden bu kadar çok resmedilmiş?
Hristiyan inancındaki anlatıya göre bu yemek, Hz. İsa’nın havarileriyle yediği son yemek. İncillerde aktarıldığına göre o gece ekmeği bölüp şarabı havarilerine sunmuş. Hristiyanlar bu anı, bugün de kiliselerde sürdürülen Komünyon ayininin başlangıcı olarak kabul ediyor. Sahnenin kilise duvarlarına ve manastır yemekhanelerine bu kadar sık işlenmesinin sebebi bu.
İslam geleneğinde de Hz. İsa’nın havarileriyle anılan bir sofra var. Kuran’ın beşinci suresi Maide, adını “sofra” anlamına gelen kelimeden alır. Surenin 112-115. ayetlerinde havarilerin Hz. İsa’dan, Rabbinden gökten bir sofra indirmesini istedikleri anlatılır. İki gelenek bu sofrayı farklı anlatır; ama ikisinin de hafızasında Hz. İsa ve havarileri etrafında kurulmuş bir sofra yer alır.
Kapadokya’nın peribacalarına, vadilerine bakıp geçmek kolay. Ama o manzaranın neredeyse her kayasında bir kapı, her kapının arkasında bir sığınak var. Bu topraklarda insanlar yüzyıllar boyunca baskın haberiyle yerin altına indi, 500 kiloluk taşı içeriden kapattı ve tehlikenin geçmesini bekledi. Yukarı çıktıklarında da kayaların duvarlarına inandıklarını işlemeye devam ettiler.
Karanlık Kilise’deki sofra, o insanlardan bize kalan en sağlam iz. Savaşları, baskınları, terk edilişi ve bin yılı atlattı. Leonardo’nunki dünyanın en ünlüsü olabilir. Ama Kapadokya’daki, bu toprakların yaşadığı her şeye rağmen ayakta kalanı.
Kaynakça
Leonardo da Vinci ve Son Akşam Yemeği
- The Last Supper, Leonardo da Vinci (Encyclopaedia Britannica)
- Son Akşam Yemeği’nin sanat tarihi, Komünyon ayini ve yemekhane geleneği (Art & Object)
- Merve Kalafat Yılmaz, Kapadokya Bölgesi Bizans Dönemi Kiliselerinde Son Akşam Yemeği Konulu Duvar Resimleri, doktora tezi (Tezara)
Kapadokya’nın kaya kiliseleri ve freskler
- Göreme National Park and the Rock Sites of Cappadocia (UNESCO Dünya Mirası Merkezi)
- Tokalı Kilise (Küre Ansiklopedisi)
- Karanlık Kilise (Küre Ansiklopedisi)
- Göreme Örenyeri (Küre Ansiklopedisi)
- Elmalı Kilise, tarihleme ve restorasyon (ICCROM Mora Koleksiyonu)
- Frescoes at Cappadocia’s Dark Church take visitors back in time (Daily Sabah / AA)
- Göreme Açık Hava Müzesi’ndeki kilise sayısı, Özay Onur’un açıklaması (Sözcü / AA)
- Trabzon Ayasofya freskleri (Sözcü)
- Sümela Manastırı fresk restorasyonu (TRT Haber / AA)
Kapadokya’nın yeraltı şehirleri
- Derinkuyu Yeraltı Şehri (Küre Ansiklopedisi)
- Derinkuyu, bölgedeki yeraltı şehri sayısı, Arap-Bizans savaşları ve 1909 tanıklığı (Wikipedia)
- Derinkuyu underground city, şapeller ve din okulu (Wikipedia)
- Kaymakli underground city (Wikipedia)
- Nevşehir Kaymaklı Yeraltı Şehri (T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Türkiye Müzeleri)
- Rock-cut architecture of Cappadocia, Ksenophon ve 1832 (Wikipedia)
- Derinkuyu’nun su kuyuları (Türkgün)
- Sürgü taşlarının ağırlığı (Habertürk)
- Kaymaklı’daki ahırlar ve sürgü taşları (Turkey Tour Organizer)
- Large Underground City Discovered in Turkey (Archaeology Magazine)
- Nevşehir’de yıkılan binalar (History News Network / Hürriyet Daily News)
- TOKİ’nin harcaması ve sit kararı (Memurlar.net)
- Archaeologists Unfold World’s Largest Underground City in Turkey (Smithsonian Magazine)
- Nevşehir Yeraltı Şehri’nin açılışı (Showcaves)
Dünyadaki örnekler
- Cité souterraine de Naours (Atlas Obscura)
- Underground City at Naours (Michelin Rehberi)
- Nushabad Underground City (Atlas Obscura)
- Nuşabad’ın İran’da “en büyük” olarak tanıtılması (Iran Safar)
Maide suresi
- Maide 112, Diyanet İşleri meali (Qurano)
- Maide 112-115. ayetlerin meali ve tefsiri (Sorularla İslamiyet)
Kaynaklara erişim tarihi: 21 Ekim 2026