Çırağan Sarayı Uğursuz mu?

Çırağan Sarayı, Boğaz kıyısından (Abdullah Frères fotoğrafı, 19. yüzyıl sonu)

9 Aralık 2022 sabahı Çırağan Palace Kempinski’nin tadilat yapılan katında yangın çıkar. Beyoğlu, İstinye, Şişli ve Beşiktaş itfaiyelerinden yirmi araç gelir. Otelin 139 misafiri, otel yönetimi ve tadilattaki işçiler itfaiye ekipleri tarafından tahliye edilir. Şükür kayıp yoktur. Yangın geçmişten gelen söylentiyi tekrar gündeme getirir:
Bu bina 1910’da, beş saat içinde içindeki her şeyle birlikte yine yanmış. Tarih tekerrürden mi ibaret?

Anlatıyı anlamak için sarayın yerinden kaldırdığı yapının hikayesine bakmak gerekir. Anlatı şöyle:
Kaptan-ı Derya Ohrili Hüseyin Paşa, Akdeniz seferinden dönerken Gelibolu’ya uğrar, ama buradaki mevlevihanenin şeyhi Ağazade Mehmed Dede’yi ziyaret etmeyi unutur. İstanbul’a doğru yola çıktığında şiddetli bir fırtınaya yakalanır ve geri dönmek zorunda kalır. Gelibolu’ya varınca deniz durulur; yeniden yola çıkınca fırtına yeniden başlar. Bu noktada paşa olup biteni bir gönül kırıklığına bağlar ve “galiba Gelibolu erenlerinden birini ziyaret etmeyi unuttuk” der. Soruşturunca ziyaret etmediği kişinin Ağazade Mehmed Dede olduğunu öğrenir ve huzuruna çıkıp kusurunun bağışlanmasını ister.

Mehmed Dede donanmanın Marmara’ya açılması için dua ettikten sonra bir daha fırtınaya tutulmayacağını söyler ve ardından iki müjde verir:
Paşa yakında sadaret mührüyle onurlandırılacak, yani sadrazamlığa atanacak, sonra da saraya damat olacaktır.

Kısa sürede ikisi de gerçekleşir. Ohrili Hüseyin Paşa Mart 1620’de sadrazamlığa yükselir, bir süre sonra damatlık onuruna da erişir. Bütün bunları Mehmed Dede’nin kerametine bağlar ve bir şükran borcu olarak Beşiktaş’ta bir mevlevihane yaptırır. Tekkenin ilk şeyhi tahmin edeceğiniz üzere Gelibolu’da ziyaret ettiği Mehmed Dede olur.

Bu dergah iki yüz yıl boyunca aynı arsada kaldı.
Boğaz’ın Rumeli yakasında, Beşiktaş ile Ortaköy arasındaki bu yamaçta saraydan önce bir bahçe vardı. On yedinci yüzyıl kaynakları burayı “Kazancıoğlu Bahçeleri” adıyla anıyor. Bahçe I. Ahmed devrinde hasbahçe yapılmış, yani doğrudan padişahın kullanımına ayrılmış. IV. Murad ise onu kızına bağışlar.

Bahçenin adı da ilginç, şaşıracaksınız.
Farsçada “çerağ” kandil demek, “çerağan” ise kandillerle donatılmış. Lale Devri’nde, III. Ahmed’in saltanatında bu kıyıda geceleri ışık şenlikleri yapılırmış; binlerce kandil ve fener yakılırmış. Şenlikler o kadar sık tekrarlanmış ki yer adı olarak kandilin kendisi kalmış.

İlk kalıcı yapı da Lale Devri’nden geliyor. Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa, eşi ve III. Ahmed’in kızı olan Fatma Sultan için burada bir yalı yaptırmış. “Çırağan” adını taşıyan ilk yapı budur.

On dokuzuncu yüzyıl, genellikle hanedanın Topkapı’yı bırakıp Boğaz kıyısına taşındığı yüzyıldır ve bu taşınmanın mimari bir karşılığı var. Topkapı içe dönük avlulardan ve birbirinden bağımsız köşklerden oluştuğu için kendini dışarıya kapatan bir yapıydı. Boğaz’da yükselen yeni saraylar ise denize dönük, tek kütleli ve cepheli, yani görülmek için yapılmış binalardı.

Bu düşünceden hareketle II. Mahmud 1834’te buradaki eski yalıyı yıktırıp yerine büyük bir saray yaptırmaya karar verdi. Temelleri taş, gövdesi ahşap olacaktı ve Boğaz’a bakan cephesinde kırk kadar anıtsal sütun yükselecekti.

Bu genişlemenin bedelini Mevlevihane ödedi.
Tekkenin kurulmasından iki yüz yıl sonra, 1836’da dergah yıkıldı. II. Mahmud mezarlara ise dokunmadı, üzerlerine kemer yaptırdı, yerlerinde bıraktı ve orada her gece kandil yaktırdı. Saray II. Mahmud’un ömrüne yetişmedi; yapıyı 1839’da oğlu Abdülmecid tamamladı.

Abdülmecid bu ahşap sarayda çok uzun süre oturmadı, çünkü bir kilometre ötede Dolmabahçe yükseliyordu. 1856’da tamamlandığında mermer cepheliydi, Avrupa saraylarıyla boy ölçüşmek üzere tasarlanmıştı ve yanı başındaki ahşap Çırağan’ı bir anda geçmiş zamana ait bir şeye çevirdi.

Abdülmecid bunun üzerine babasının yaptırdığı, kendisinin tamamladığı sarayı yıktırdı. Yerine batılı üslupta yenisini yaptırmaya girişti ama ne hazine buna yetti ne de kendi ömrü. 1861’de öldüğünde arsada yarım kalmış bir şantiye vardı.
Çırağan, yirmi beş yıl içinde ikinci kez, bitmemiş haliyle el değiştirdi.

Onu bitiren ise Abdülaziz oldu. Sekiz yıl sürecek bir inşaat 1863’te başladı. Bugün kıyıda duran mermer yapı o inşaatın sonucudur. Tasarım Nigoğos Balyan’a atfediliyor, uygulamayı ise oğulları Sarkis ve Agop Balyan yürütmüş.

Mimari dili Dolmabahçe’den bilinçli olarak ayrılıyor. Dolmabahçe Avrupaiydi; Çırağan’da baskın olan Kuzey Afrika ve Endülüs İslam mimarisi. At nalı kemerler, geometrik kafes dokular, mermer üzerine işlenmiş süsleme. Renkli mermerler, nadir taşlar ve sedef kakmalar yurt dışından getirtildi.

1863’teki inşaat dergahın geri kalanını da ortadan kaldırdı. Dervişler Fındıklı’daki bir konağa yerleşti, 1870’te Maçka sırtlarında kendileri için yapılan binaya geçti. O bina dört yıl sonra kışla yapımı için yıkılınca tekrar taşınmak zorunda kaldılar; Eyüp Bahariye’ye gittiler ve Bahariye Mevlevihanesi 1877’de açıldı. Yani on yıl içinde üç kez yer değiştirmiş oldular.

Mezarların bir kısmı cemaatle birlikte taşındı. Ancak II. Mahmud’un üzerlerine kemer yaptırdığı kabirler, sarayın bodrum katında mevcut yerinde kaldı.

Bu mezarların varlığı birçok anlatıya bağlanır. Murat Bardakçı’nın aktardığına göre Abdülaziz, Eylül 1871’de saray tamamlandığında ilk gelişinde rıhtıma çıkarken tökezler. “Bu iş hayra alamet değil” der, kayığa geri binip Dolmabahçe’ye döner ve sarayı o gün hiç görmez. Yıllar sonra Dolmabahçe’den sıkılıp Çırağan’a taşınır, ama burayı fazla rutubetli bulup yine geri döner. Başka bir anlatı taşınmayı Mayıs 1872’ye koyar ve padişahın üst kattaki salonda parkede kayıp düştüğünü ekler.

Hangisi doğru olursa olsun, anlatının birleştiği bir nokta var. İstanbul halkı padişahın kendi sarayında oturamamasını mevlevihanenin yıkımına bağladı.

Sarayın tamamlanmasından dört yıl sonra devlet resmen battı.
30 Ekim 1875’te Ramazan Kararnamesi yayımlandı. Dış borç faizlerinin yarısı ödenecek, kalanı ertelenecekti. Bu fiili bir iflastı ve altı yıl sonra Düyun-u Umumiye İdaresine giden yolun başlangıcıydı. 20 Aralık 1881 tarihli Muharrem Kararnamesi ile Osmanlı maliyesinin bir bölümü, alacaklı devletlerin temsilcilerinden oluşan bir kuruluşun denetimine geçti.

Tek sebep tabii ki saraylar değildi. Donanmanın yenilenmesi için yapılan devasa harcamalar, 1873/75 arasındaki kıtlık ve Balkanlar’daki isyanların askeri maliyeti hazineyi boşaltıyordu. Ama muhalif çevrelerde ve kamuoyunda israfın somut karşılığı olarak gösterilecek bir bina gerekiyordu ve Çırağan tam bunu sağlıyordu. Neticesinde Abdülaziz 30 Mayıs 1876’da bir saray darbesiyle tahttan indirildi.

Yerine geçen V. Murad doksan üç gün tahtta kalabildi. Yeni Osmanlılar’a yakın bir şehzadeydi. Ama amcası Abdülaziz’in ölümü ve arka arkaya gelen şiddetli olaylar ruhsal olarak çökmesine neden oldu.
31 Ağustos 1876’da akıl sağlığı gerekçesiyle tahttan indirildi ve Çırağan’a yerleştirildi ve 29 Ağustos 1904’te şeker hastalığından ölümüne kadar yirmi sekiz yıl burada kaldı.

Sarayın en uzun kesintisiz kullanımı bu dönemde gerçekleşti. Aslında bir hapishane gibi kullanıldı. Saray arazisinin dışına çıkması yasaktı. İçeride müzik yapılıyor, kitap okunuyordu; kendi kütüphanesi ve besteleri birikti. Ama kapılar sürekli kapalıydı.

V. Murad’ın 1904’teki ölümünden sonra saray boşaldı ve beş yıl boyunca öyle kaldı. Bu arada ülkenin rejimi değişti. 1908’de II. Meşrutiyet ilan edildi, 1909’da ise II. Abdülhamid tahttan indirildi.

Yeniden açılan Meclis-i Mebusan, 1877’deki ilk meşrutiyet döneminden kalma Ayasofya yakınındaki eski Darülfünun binasında toplanıyordu. Mebus sayısı artınca bu mekan yetersiz kaldı ve yeni padişah Sultan Mehmed Reşad boş duran Çırağan’ı meclisin kullanımına açtı. Meclis burada ilk toplantısını 14 Kasım 1909’da yaptı.

19 Ocak 1910 sabahı çatı arasında yangın çıktı. Rüzgarla alevler saray boyunca yayıldı. Beş saat içinde binanın içi bütünüyle yandı. Geriye yalnızca dış duvarlar kaldı.

Can kaybı olmadı ama kültürel miras kül oldu.
V. Murad’ın yirmi sekiz yılda biriktirdiği kütüphanesi, II. Abdülhamid’in koleksiyonu, sarayda bulunan tablolar ve meclisin bütün evrakı yandı.

İlber Ortaylı yangının asıl büyüklüğünü mimari değil arşivsel sayıyordu; o gün Osmanlı parlamento geleneğinin otuz beş yıllık birikimi, bütün belgeleri ve zabıtlarıyla ortadan kalkmış oldu.

Yangından sonra Çırağan yetmiş yılı aşkın süre harabe kaldı. Birinci Dünya Savaşı ve İşgal yıllarında yapı askeri amaçla kullanıldı. Fransız istihkam birliği burayı depo ve kışla bile yaptı.

İstanbul Kültür Üniversitesi’nde yapının tarihi hamamı üzerine yürütülen bir yüksek lisans çalışması, harabe döneminde yapının futbol sahası, hanımlar matinası, okul ve depo olarak kullanıldığını ortaya çıkarmış.

Sarayın yanmış gövdesi ve bahçesi futbola kaldı. 13 Temmuz 1932’de, Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal’in imzasını taşıyan bir Bakanlar Kurulu kararı çıktı. Saha tesviyesi Ocak 1933’te tamamlandı; ilk maç 10 Şubat 1933’te Beşiktaş ile Beykoz arasında oynandı. Saha başlangıçta “Çırağan Sahası” diye anılıyordu; 15 Eylül 1933’te, kulüp kurucularından Şeref Bey’in ölümünden iki ay sonra, yönetim kurulu sahaya Şeref Stadyumu adını verdi. 1940/41’den itibaren Milli Küme maçlarının neredeyse tamamı burada oynandı. Şeref Stadı 1970’lerin sonuna doğru işlevini yitirdi ve Beşiktaş Fulya’daki tesislere taşındı.

Çırağan’ın otele dönüşmesini mümkün kılan şey 1982 tarihli Turizmi Teşvik Kanunu’dur.
Kanun kamu arazilerinin ve tarihi yapıların turizm yatırımcısına uzun süreli tahsisinin önünü açtı. 13 Mart 1985’te Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Dr. Ramzi Sanbar’ın grubu arasında imzalanan anlaşma da bu çerçeveye dayanıyordu. Mülkiyet kamuda kalacak, yatırımcı restorasyonu üstlenecek ve karşılığında kırk dokuz yıla kadar uzanan bir irtifak hakkı alacaktı.

İnşaat 1987’de başladı. Ana yüklenici Japon Kumagai Gumi’ydi, Türkiye ayağında Yüksel İnşaat vardı. Ama şantiye yürümedi. Sanbar’ın kendi anlatımına göre ortaklar sırayla çekildi. Bir ortak gitti, iki yenisi bulundu, onlardan biri de ayrıldı, sonuna kadar kalan yalnızca Kumagai Gumi oldu. Şantiye açıldıktan birkaç ay sonra çıkan bir yangın çalışmaları kesti.

İşler durduğunda Mevleviler devreye girdi ve yetkililere söylemlerini ulaştırdılar:
Onlara göre sarayın altında bulunan mezarlar yerinden alınmadıkça oradaki işler bitmeyecekti. Rivayete göre 1980’lerin sonunda Semazenbaşı Kemal Özmen Kültür Bakanlığı’na bir mektup yazmış, mektup üzerine inşaat durdurulmuş ve mezarlar Galata Mevlevihanesi’nin haziresindeki, Mevlevi geleneğinde “Suskunlar” denen bölüme nakledilmiş.

Nakil sırasında anlatılan bir olay daha var. Bir inşaat işçisi rüyasında aynı alanda bir çocuk mezarı görür, bunun üzerine rüyayı gördüğü yerde arama yapılır ve o mezar bulunur. Bu mezar da Galata’ya götürüldü. Otel bu yaşananlardan sonra 1991’de açılabildi.

Çırağan’ın uğursuzluk olarak addedilen hikayesine değinmeye çalıştım. Hikaye ile birlikte gözden kaçırılmaması gereken konu, harabe de olsa tarihi bir sarayın devletin açtığı modelle topluma kazandırılmasıdır. Devamında birçok proje onaylandı. Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün verilerine göre 2002 ile 2021 arasında restorasyon ya da onarım karşılığı kiralama yoluyla üç yüz doksan iki, yapım ya da onarım karşılığı kiralama yoluyla dört yüz seksen dört taşınmaz değerlendirildi. Restorasyon karşılığı kiralananların elli dördü turizm tesisi.

Üstelik sadece bize özel bir durum da değil. Yirminci yüzyılın ikinci yarısında dünyanın pek çok yerinde aynı denklem kuruldu. İşlevi bitmiş, ayakta tutulması çok pahalı ve yıkılması siyaseten imkansız yapıların bakım maliyetini karşılayabilecek tek gelir modeli otelcilik olarak öne çıkar. Aklınıza sadece saraylar, köşkler gelmesin. Hapishane, akıl hastanesi, karantina istasyonu gibi çok ilginç binalar da bu yöntemlerle otele çevirildi.

Bu dönüşümün en bilinen örneği Boston’da mesela.

The Liberty Hotel, 1851’de açılan Charles Street Jail’in içinde. Binayı Gridley James Fox Bryant, cezaevi reformcusu rahip Louis Dwight’ın görüşlerini alarak tasarladı. Quincy granitinden dört kanat, ortadaki sekizgen rotundadan haç biçiminde dışarı uzanıyordu; rotundanın üstünde yirmi yedi metre yüksekliğinde bir boşluk ve otuz kemerli pencere vardı. İçeride iki yüz yirmi hücre, her biri yaklaşık yedi buçuk metrekare. Dönemin ileri sayılan cezaevi anlayışına göre yapılmıştı: mahkumlar geceyi tek başına hücrede geçiriyor, gündüz birlikte çalışıyordu. Kanatlar mahkumları cinsiyete ve suç türüne göre ayırıyordu.

Asıl dikkat çekici olan kapanma biçimi. 1973’te bir federal mahkeme, cezaevindeki aşırı kalabalığın mahkumların anayasal haklarını ihlal ettiğine hükmetti. Bina bu karardan sonra on yedi yıl daha açık kaldı. Mahkumlar ancak 1990’da başka bir cezaevine taşındı. Açılışından kapanışına toplam yüz otuz dokuz yıl aralıksız çalıştı.

Sonra yaklaşık on yıl boş kaldı ve iç mekan çürüdü. Binanın sahibi Massachusetts General Hospital, 150 milyon dolarlık bir yatırımla burayı otele çevirtti. Otel 2007 yazında açıldı.

Çözüm Çırağan’dakiyle aynı. Otelin yaklaşık üç yüz odasının yalnızca on sekizi özgün mahkum koğuşlarında; geri kalanı yanına yapılan on altı katlı yeni kulede.
Tarihi gövde korundu, kapasite yeni binadan çıkarıldı. Yirmi yedi metrelik rotunda otelin lobisi oldu, gezinti köprüleri ve hücre kapıları restore edildi. Barın adı Alibi ve tam olarak cezaevinin eski ayıltma hücresinde. Restoranın adı Clink; İngilizcede kodes demek.

Yani bir mahkeme kararının on yedi yılda değiştiremediği binayı, otelcilik on yılda değiştirdi. Benzerleri çoğaldı ve her biri aynı malzemeyi biraz daha ileri taşıdı.

Helsinki’deki Hotel Katajanokka, 1837’de Çar I. Nikolay’ın emriyle kurulan ve yüz altmış beş yıl çalışan bir cezaevinde hayata geçti. Dördüncü kattaki odalardan biri Finlandiya Cumhurbaşkanı Risto Ryti’nin hücresiydi; kapının yanında cumhurbaşkanının adının yazdığı plaka hala duruyor. Metrelerce kalınlıktaki duvarlar bugün ses yalıtımı olarak pazarlanıyor.

Almanya’nın Kaiserslautern kentindeki Alcatraz Hotel’de ise elli yedi odanın otuz altısı hücre; ağır demir kapılar ve parmaklıklar yerinde, talep edene çizgili mahkum pijaması ve cezaevi kahvaltısı veriliyor. Mülkü 2005’te eyaletten satın alan avukat Michael Koll sattığı şeyi “özgür bir hapishane deneyimi” diye tanımlıyor.

Bu örneklerin hepsi hapishane geçmişini bir dekor olarak kullanıyor. Letonya’daki Karosta Cietums ise dekorla yetinmiyor. Bina 1900’de askeri revir olarak yapılmış ama hiçbir zaman o işlevle kullanılmamış; baştan gözaltı merkezine dönüştürülmüş ve Çarlık Rusyası’ndan Nazi dönemine, Stalin’den bağımsız Letonya’ya kadar hep aynı amaçla çalışmış. Burada satılan şey bir oda değil, gece boyunca süren bir canlandırma.

Aynı dönüşümün İstanbul’daki karşılığı Four Seasons Hotel Istanbul at Sultanahmet. Bina 1918/19’da, Osmanlı başkentinin ilk modern tutuk evi olarak inşa edilmiş. Kapı kitabesinde “Dersaadet Cinayet Tevkifhanesi” yazıyordu, tarzı Birinci Ulusal Mimarlık dönemine aitti.
Burada Türk edebiyatının önemli isimleri yatmış. Orhan Kemal, Kemal Tahir, Sabahattin Ali, Necip Fazıl Kısakürek, Aziz Nesin, Can Yücel, Rıfat Ilgaz, Mihri Belli, Vedat Türkali, Hikmet Kıvılcımlı, Deniz Gezmiş. Midnight Express’in Billy Hayes’in de 1970’te bir gece burada kaldığı aktarılır. Kadınlar ve çocuklar da zaman zaman burada tutuldu. Tutuklular 25 Ocak 1969’da Sağmalcılar’a nakledildi ve bina terk edildi. Otelin kendi anlatısına göre bina 1980 darbesinden sonra bir süre askeri tevkifhane olarak da kullanılmış.

Otel kendini yaşayan müze olarak tanımlıyor ve gerçekten de korunmuş. Ahşap kapılar, kemerli koridorlar, mermer sütunlar ve mahkumların duvarlara kazıdığı yazılar. Hücre duvarları yıkılarak odalar büyütülmüş, eski havalandırma avlusu restoran ve bahçe terası olmuş. Otel Ocak 1996’da 48 oda ve 17 süit olarak açılmış.

Buraya kadar anlattığım yapıların hepsi kapalı kurumdu. Hapishane, revir, tutukevi. Ama aynı denklem sarayların da başına geldi ve orada hikaye daha az acı, daha çok tuhaf. Çırağan’a en çok benzeyen bina Türkiye’de değil, Fransa’nın Atlantik kıyısında.

1854’te III. Napolyon, eşi İmparatoriçe Eugénie için Biarritz’te kumulları satın aldı ve bir yazlık imparatorluk konutu yaptırdı: Villa Eugénie. Mimar sırası uzundur. Hippolyte Durand başladı, 1855’te görevden alındı, yerine Louis-Auguste Couvrechef geçti, sonra Gabriel-Auguste Ancelet ve Auguste Lafollye sürdürdü. 1867’de bir kat eklendi.

1870’te hanedan düştü. Bu noktada yapının mülkiyeti Fransız parlamentosunda tartışma konusu oldu: bina imparatorluğun malı mıydı, yoksa Eugénie’nin özel mülkü mü? Tartışma Eugénie lehine kapandı ve 1880’de villayı Banque de l’Union Parisienne’e sattı. Yapı “Palais Biarritz” adıyla otel ve kumarhane oldu.

1903’te otelde büyük bir yangın çıktı; yalnızca şapel zarar görmedi. 1905’te Édouard Niermans yapıyı özgün dış duvarlarını koruyarak yeniden kurdu, bir kat ekledi ve denize bakan büyük bir restoran yaptı.

Benzerlik bugün de sürüyor. 1950’lerde otel bir süre kapandı ve belediye başkanının öncülüğünde yürütülen “Palace yoksa milyoner de yok” kampanyasıyla yenileme finansmanı toplandı; mülk belediyeye geçti. Bugün Hôtel du Palais’nin sahibi Biarritz Belediyesi, işletmecisi Hyatt. Yani mülkiyet kamuda, işletme uluslararası bir markada. Çırağan’ın bugünkü tablosunun tıpkısı.

Bir de şu var. Nisan 1908’de, ölmek üzere olan Henry Campbell-Bannerman’ın yerine geçecek olan H. H. Asquith, Kral VII. Edward Biarritz’de olduğu için başbakanlık görevini devralmak üzere buraya geldi. Birleşik Krallık’ın başbakanı, Fransa’da, devrilmiş bir Fransız imparatoriçesinin yazlık sarayında göreve başladı.

Almanya’daki örnek ise bambaşka bir tarafa gidiyor.
III. Friedrich 9 Mart 1888’de Alman tahtına çıktı ve 15 Haziran’da öldü. Arada doksan dokuz gün vardı. Geride kalan dul, İngiltere Kraliçesi Victoria’nın en büyük kızıydı; Almanya’da Kaiserin Friedrich diye anıldı. Oğlu II. Wilhelm ile anlaşamadı, Berlin’den uzaklaştı ve Frankfurt’un kuzeyindeki Kronberg’de kendisi için bir dul konutu yaptırdı. Adını eşinin anısına koydu: Schloss Friedrichshof. Kapının üstüne de iki kelime yazdırdı, bugün hala duruyor: Friderici Memoriae. Friedrich’in anısına.

Yapı 1889 ile 1893 arasında, saray mimarı Ernst von Ihne eliyle yükseldi. Ihne İngiltere’de büyümüştü ve projeye başlamadan önce İngiliz kraliyetinin kır konutu Sandringham’ı yerinde inceledi. Parayı bir miras karşıladı: Cenovalı hayırsever Maria Brignole Sale De Ferrari 1888’de İmparatoriçe’ye beş milyon Fransız frangı bıraktı. Sarayın kendi kömürlü elektrik santralini Siemens & Halske kurdu. Yani bina, 1890’ların Almanya’sında kendi elektriğini üreten bir yapıydı.

Victoria 1901’de burada öldü. Sarayı, koleksiyonunu ve bütün yazışmalarını en küçük kızı Margarethe’ye bıraktı, tek şartla: saray ve park değiştirilmeyecekti.

Hikayenin tuhaflaştığı yer şimdi başlıyor.
Frankfurt bombalanırken, Margarethe’nin oğlu Prens Wolfgang hanedanın en değerli parçalarını topladı. Taçlar, taşlı gerdanlıklar, altın sofra takımları, aile İncilleri. Her paket etiketlendi, her paketin envanteri çıkarıldı. Paketler çinko kaplı ahşap bir sandığa yerleştirildi, kaplama lehimle kapatıldı ve sandık 31 Ekim 1944 akşamı sarayın bodrumuna gömüldü. Üstü çimentoyla kapatıldı, önüne sahte bir duvar örüldü.
Hesap, binayı bir bombanın vuracağı üzerineydi. Binayı bomba vurmadı.

29 Mart 1945’te Amerikan birlikleri saraya ulaştı ve aileye toplanıp çıkması için dört saat verdi. Nisan ayında saray subay kulübü oldu; adı da konuldu, Country Club Kronberg Castle. Haziranda Yüzbaşı Kathleen Nash kulübün ikram bölümünün sorumlusu yapıldı. Sarayın içindeki her şey ona zimmetliydi.

Kasım 1945’te gömülü hazine söylentisi kulübe ulaştı. Bodrumda arama yapıldı ve orayı ele veren şey tazeliği belli olan bir çimento yaması oldu. Sahte duvar balyozla kırıldı, sandık çıktı. Nash paketleri odasına taşıyıp açtı, sonra iki subayı çağırdı: Albay Jack Durant ve Binbaşı David Watson. Üçü 8 Kasım’da toplanıp ne yapacaklarına karar verdi.

Kararları şuydu: parçalar olduğu gibi taşınırsa tanınırdı. Taşlar yuvalarından söküldü. Altın, gümüş ve platin yuvalar ayrı satıldı. Watson Kuzey İrlanda’da, Nash ile Durant İsviçre’de sattı. Gerisi posta trafiğiydi. Watson annesine gümüş bir sürahi yolladı, Nash Wisconsin’deki kız kardeşine altın bir çatal kaşık takımı gönderdi, Durant diplomatik kurye torbasını kullandı. Amerika’ya giden koli sayısı otuz civarında tahmin ediliyor. Çalınanın değeri 1945 fiyatlarıyla iki buçuk milyon doların üzerindeydi.

Hırsızlığı ortaya çıkaran bir soruşturma değil, bir düğün hazırlığı oldu. Ocak 1946’da, ikinci evliliğine hazırlanan Prenses Sophia mücevherleri istedi ve cevap alamadı. Aile önce ordunun Alman kültür varlıklarını koruyan birimine başvurdu; soruşturma açılmadı. Nisan ortasında Sophia doğrudan suç soruşturma birimine gitti.

Sonrası hızlı.
26 Mayıs 1946’da Nash ile Durant evlendi. 2 Haziran akşamı Nash Chicago’da, ertesi sabah Durant tutuklandı. Askeri mahkeme Durant’a elebaşı sıfatıyla on beş yıl, Nash’e beş yıl, Watson’a üç yıl verdi. Watson’ı 1957’de Başkan Eisenhower affetti.
1 Ağustos 1951’de ordu elinde kalanı aileye teslim etti. İki yüz yetmişten fazla parça. Ama taşlar yuvalarından söküldüğü için iade edilenler değerlerinin yaklaşık onda birine inmişti. Mücevherlerin büyük bölümü hiç bulunamadı.

Saray 1953’te aileye geri verildi ve 1954’te Schlosshotel Kronberg adıyla otel oldu. 1967’deki bir çatı yangınından sonra onarılırken bina bir kat kazandı; bugünkü üst kat o yangından sonra konuldu. Mülk de işletme de aynı aile vakfında, Hessische Hausstiftung’da. Araya hiçbir uluslararası marka girmiyor.

Bir de şu ayrıntı var. Ernst von Ihne bu sarayı tasarlamadan önce Sandringham’ı incelemişti. 2021’de çekilen Spencer filminde Prenses Diana’nın noeli geçirdiği Sandringham’ın iç mekanlarını Kronberg oynadı. Bina, yüz otuz yıl sonra kendisine model olan evi canlandırdı.

Macaristan’daki örnek, mülkiyetin nasıl el değiştirdiğini en açık gösteren vaka. Fehérvárcsurgó’daki Károlyi şatosunu komünist devlet tazminat ödemeden aldı ve salonlarına çocuk yurdu yerleştirdi. Rejim değişince ailenin torunu Kont György Károlyi geri döndü, ama şatoyu satın almadı. Kendi dedesinin evini devletten doksan dokuz yıllığına kiraladı, restore etti ve yirmi üç odalı bir otele çevirdi. Mülk hala Macar Devleti’nin.

İspanya’daki örnek ise modelin devlette kaldığı versiyon. Elhamra surlarının içindeki Parador de Granada bir Nasri sarayının üzerine kurulmuş Fransisken manastırının kalıntısında. 26 Haziran 1945’te otel olarak açıldı ve o gün bugündür mülkü de işletmesi de İspanyol Devleti’nde. Dünyanın en iyi korunmuş İslam saray kompleksinin içinde bir devlet oteli var.

Peki bu saray uğursuz mu?
Uğursuzluk dediğimiz şey, kapanmamış bir hesabın halk hafızasındaki adı. Bugün İstanbul’un en kıymetli konumunda tarihe meydan okuyan bir pozisyonda duruyorsa bence uğurun ya da uğursuzluğun pek de bir önemi yok.
Tarihten yadigar kalan bu tür mekanlar ne kadar süre ayakta kalırsa sonraki nesillere kalacak miraslar o kadar derin ve anlamlı olur.

Kaynakça

  1. TRT Haber, “Çırağan Sarayı’nda yangın”, 9 Aralık 2022. Kaynağı aç
  2. NTV, “Çırağan Sarayı nerede, ne zaman ve kim tarafından yapıldı? (Çırağan Sarayı’nın tarihçesi)”, 9 Aralık 2022. Kaynağı aç
  3. TDV İslâm Ansiklopedisi, “Beşiktaş Mevlevîhânesi”. Kaynağı aç
  4. Çırağan Palace Kempinski İstanbul, “Çırağan Sarayı’nın Tarihi”. Kaynağı aç
  5. Selda Kalfazade, “Çırağan Sahilsarayı”, KÜRE Ansiklopedi, 20 Kasım 2024. Kaynağı aç
  6. Murat Bardakçı, “Çırağan’ın lâneti”, Habertürk, 9 Aralık 2022. Kaynağı aç
  7. TDV İslâm Ansiklopedisi, “Murad V”. Kaynağı aç
  8. Ayşegül Çakmak, “İç mekanda hamamın renk, desen, doku olarak incelenmesi: Çırağan Sarayı tarihi hamam örneği”, İstanbul Kültür Üniversitesi, yüksek lisans tezi. Kaynağı aç
  9. Socrates Dergi, “Şeref Günleri: Şeref Stadı’nı Tanıklarına Sorduk”, 1 Aralık 2018. Kaynağı aç
  10. T.C. Vakıflar Genel Müdürlüğü, “Restorasyon veya Onarım Karşılığı Kiralama”. Kaynağı aç
  11. T.C. Vakıflar Genel Müdürlüğü, “Yapım veya Onarım Karşılığı Kiralama”. Kaynağı aç
  12. Wikipedia, “Charles Street Jail”. Kaynağı aç
  13. NBC News, “Infamous Boston jail now a luxury hotel”, 2007. Kaynağı aç
  14. Wikipedia, “Helsinki County Prison”. Kaynağı aç
  15. Breaking Travel News, “Breaking Travel News investigates: Hotel Katajanokka, Helsinki”. Kaynağı aç
  16. The Local, “A night in the hotel that used to house some of Germany’s most wanted”, 28 Ağustos 2018. Kaynağı aç
  17. Gil Eilin Jung, “Knasthotel ‘Alcatraz’: Einzelzelle ab 49 Euro pro Nacht”, Legal Tribune Online, 23 Nisan 2010. Kaynağı aç
  18. Military Heritage Tourism, “Karosta Military Prison Museum”. Kaynağı aç
  19. In Your Pocket, “Karosta Prison”. Kaynağı aç
  20. Wikipedia, “Sultanahmet Jail”. Kaynağı aç
  21. Four Seasons Press Room, “Building History” (Four Seasons Hotel Istanbul at Sultanahmet). Kaynağı aç
  22. Four Seasons Press Room, “Hotel Facts” (Four Seasons Hotel Istanbul at Sultanahmet). Kaynağı aç
  23. Wikipedia, “Hôtel du Palais”. Kaynağı aç
  24. Wikipédia (Fransızca), “Hôtel du Palais”. Kaynağı aç
  25. Wikipedia (Almanca), “Schloss Friedrichshof”. Kaynağı aç
  26. Schlosshotel Kronberg, “Geschichte / History”. Kaynağı aç
  27. Wikipedia, “Schlosshotel Kronberg”. Kaynağı aç
  28. Kali Martin, “The Hesse Heist: The Jewels Are Stolen”, The National WWII Museum, 30 Ağustos 2021. Kaynağı aç
  29. Wikipedia, “Theft of the Hesse crown jewels”. Kaynağı aç
  30. Telex, “Ez a kastély nekünk soha az életben egy fillért nem fog hozni”, 11 Mayıs 2023. Kaynağı aç
  31. Wikipedia, “Palace of the Convent of San Francisco”. Kaynağı aç

Kaynaklara erişim tarihi: 4 Kasım 2026

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir