
Dünyanın ilk kahvehanesi 1554’te İstanbul Tahtakale’de açıldı.
Kahve buradan, Balkanlar üzerinden İtalya’ya geçti.
Bugün Espresso küresel bir fenomen,
Türk Kahvesi ise sınırlı bir coğrafyada biliniyor.
Benzer bir hikaye yoğurtta:
Adı literatüre Türkçeden geçen “Yoğurt”.
Dünya pazarında Greek Yogurt adıyla konumlandı.
Evet, konumuz “Coğrafi İşaret” ve “Değer Yönetimi”
1994’te Dünya Ticaret Örgütü’nün TRIPS Anlaşması ile coğrafi işaretlere küresel koruma çerçevesi çizildi.
Türkiye bu sistemi 2017’de yürürlüğe aldı.
Bugün Türkiye’de 1788’den fazla coğrafi işaretli ürün var.
Bu sayı ile dünyada ilk üçteyiz.
Ancak yalnızca 44 ürünümüz AB tesciline sahip.
Diğer ülkelerin AB tescilli ürün sayısı:
İtalya 892; Fransa 780; İspanya 380; Yunanistan 282;
Bu fark, turizm gelirlerine de yansıyor;
İtalya ve Fransa’daki gastroturizm geliri, toplam turizm gelirinin yaklaşık %25’i.
Türkiye ise henüz %15 seviyesini yeni geçti.
Neden mi?
Coğrafi işaret bizim için bir koruma mı,
Yoksa bir gelir ve deneyim tasarım aracı mı?
Örneğin Türk Kahvesi:
Dünyada pişirilerek yapılan tek kahve.
Ama maliyet yüzünden içtiğimiz kahvenin çekirdeği bile Brezilya’dan gelmeye başladı.
Yemen’den gelen çekirdek pahalı olduğu için Rio Minas çekirdeği pazarın %90’ını aldı.
Belki de UNESCO Miras Listesine girdiği dönemdeki tadından çok uzakta.
İtalya ise espressoyu en iyi çekirdek + standart + şehir deneyimiyle yaşam tarzına dönüştürdü.
Bilinen kaliteli formunu koruyor.
“Aynı ürün, farklı yönetim”
Ürün kıyaslarında da aynı şeyi görüyoruz:
Toscano Zeytinyağı ile Milas Zeytinyağı,
Feta ile Ezine Peyniri,
Bresaola ile Afyon Pastırması,
Roquefort ile Erzincan Tulumu…
Tescilden sonra ayrışan şey çok basit:
Onlar için başlangıç, bizim için son oluyor.
Özetle;
Bazı ürünler destinasyonla özdeşleşip hafızada kalıyor,
Bazıları kendi ülkesinde sıradanlaşıyor.
Kaynakça
- TDV İslâm Ansiklopedisi, “Kahvehane”. Kaynağı aç
- Wikipedia, “Coffeehouse”. Kaynağı aç
- Wikipedia, “TRIPS Agreement”. Kaynağı aç
- WIPO Lex, “Decree-Law No. 555 of June 27, 1995, on the Protection of Geographical Indications”. Kaynağı aç
- Yavuz Tekelioğlu, “Coğrafi İşaretler ve Türkiye Uygulamaları”, Ufuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, S. 15, 2019. Kaynağı aç
- TRT Haber, “Bakan Kacır: Türkiye coğrafi işaretli ürün zenginliği açısından dünyada ikinci sırada”, 15 Aralık 2025. Kaynağı aç
- WIPO, “World Intellectual Property Indicators 2025: Geographical indications highlights”, 2025. Kaynağı aç
- Sorin Stanciu vd., “Evolution of Geographical Indications in European Union Based on eAmbrosia”, Scientific Papers Series Management, Economic Engineering in Agriculture and Rural Development, 20(4), 2020. Kaynağı aç
- UNESCO, “Turkish coffee culture and tradition”, 2013. Kaynağı aç
- Hürriyet Daily News, “Türkiye eyes bigger slice of global gastronomy tourism”, 30 Eylül 2025. Kaynağı aç