Atatürk: “Bu Tiyatroyu Restore Ediniz, Ama Kapısına Kilit Vurmayınız”

Atatürk açık otomobilde, arkasında Aspendos Tiyatrosu sahne binası (yapay zeka ile üretilmiş temsili görsel)

Atatürk Antalya’ya ilk kez 6 Mart 1930’da geldi ve bir hafta kaldı. 9 Mart’ta Serik’teki Aspendos’u, o günkü adıyla Belkıs harabelerini ziyaret etti.

Akşam gazetesi 11 Mart 1930 tarihli sayısının ilk sayfasında ziyareti şöyle duyurdu: “Reisicumhur Hz. bugün öğle vakti Belkis harabelerini ziyaret etmiştir. Gazi Hz. buradaki eserler ile çok alakadar olmuştur.”

Tiyatroyu ona Antalya Müzesi Müdürü Süleyman Fikri Bey gezdirdi. Soyadı Kanunu’ndan sonra Erten soyadını alan Süleyman Fikri Bey, Antalya’da müzeciliğin kurucusudur. 1919’da İtalyan işgali sürerken eski eserleri metruk bir türbede toplamaya başlamış, 1923’te Antalya Müzesi’ni resmen kurmuştu.

Mehmet Önder’in aktardığına göre Atatürk, tiyatroyu gezdikten sonra Fikri Bey’e şunu söylemiş:

“Bu tiyatroyu restore ediniz, ama kapısına kilit vurmayınız. Burada temsiller veriniz, güreşler düzenleyiniz.”

Söz kısa ama arkasında bin sekiz yüz yıllık bir hikaye var.

Aspendos Tiyatrosu MS 2. yüzyılda, büyük ihtimalle Marcus Aurelius ile Lucius Verus’un birlikte imparatorluk yaptığı 161 ile 169 yılları arasında inşa edilmiş. Parodos kapılarının üzerindeki Latince ve Yunanca yazıt, masrafı iki kardeşin, Curtius Crispinus Arruntianus ile Curtius Auspicatus Titinnianus’un babalarının vasiyeti üzerine karşıladığını söylüyor. Mimarın adı da biliniyor: Theodoros oğlu Zenon. Avusturyalı araştırmacı Karl Lanckoroński’nin ekibi 1884’te tiyatroyu ölçtüğünde oturma basamaklarının yedi bin kişi aldığını hesapladı. Kırk sıra, doksan beş metre çap, ovadan yirmi dört metre yükselen bir sahne binası.

Ancak Aspendos’u benzerlerinden ayıran şey büyüklüğü değil. Anadolu’da Efes’ten Side’ye kadar pek çok antik tiyatro var. Aspendos’un farkı, sahne binasının bugün hala tam yüksekliğiyle ayakta durması.

Bunun nedeni de ilginç. 13. yüzyılda Anadolu Selçukluları tiyatroyu onarmış ve saray olarak kullanmış. Sahne binası sarayın çekirdeği olmuş, girişler kapatılmış, duvarlar kırmızı beyaz zikzak desenlerle boyanmış, bir köşeye çinili bir mescit eklenmiş. Hangi sultanın yaptırdığı tartışmalı; resmi kaynaklar Alaaddin Keykubad diyor, bazı araştırmacılar II. Gıyaseddin Keyhüsrev’i işaret ediyor. Ama sonuç konusunda tartışma yok. UNESCO’nun 2015’te Aspendos’u Geçici Liste’ye alırken hazırlanan dosya, tiyatronun bugünkü korunmuşluğunu büyük ölçüde bu Selçuklu onarımına bağlıyor.

Aspendos ayakta kaldı, çünkü hiç boş kalmadı.

19. yüzyılda yapıyı inceleyen araştırmacılar da aynı tespiti yaptı. Fransız gezgin Charles Texier 1830’larda tiyatroda yalnızca ahşap kısımların, yani kapıların ve çatı örtüsünün eksik olduğunu yazdı. Lanckoroński de sahne duvarını, eski süslemelerinin bir kısmını hala taşıyan tek antik tiyatro sahne duvarı olarak tanımladı.

“Belkıs” adı ise Aspendos’a özgü değil. TDV İslam Ansiklopedisi’ne göre Anadolu’da pek çok harabeye “Belkıs sarayı” deniyor, bazı yerlerde bu ad “Balkız” diye söyleniyor.

Atatürk’ün cümlesinin ikinci yarısına gelelim. Temsil anlaşılır bir istek, ama neden güreş?

Çünkü güreş buranın yabancısı değil. Aspendos, Klasik dönemde bastığı gümüş sikkelerin bir yüzüne birbirini kol ve belden tutan iki güreşçiyi koymuş. Bu motif kuşaklar boyunca değişmeden sürmüş. Tiyatronun mimarı Zenon da onuruna dikilen yazıta göre tiyatronun açılış şenliğindeki atletik yarışmalar için üç bin dinar bağışlamış. Bu yıl Ağustos’ta, kentin doğusunda daha önce mezarlık olduğu bilinmeyen bir alanda MÖ 475 ile 300 arasına tarihlenen bir mezar bulundu. İçinden yine güreşçi figürlü gümüş sikkeler çıktı.

Yani Atatürk yeni bir şey istemiyordu. Buranın bin sekiz yüz yıllık alışkanlığının sürmesini istiyordu.

Ve sürdü.

1930’larda tiyatroda büyük bir restorasyon yapılmadı. Arkeolog Arif Müfid Mansel 1943’te bölgeyi incelediğinde sahne binasını “pek az tadilata uğramış bir şekilde, ayakta” buldu. Ama kapıya kilit de vurulmamıştı. Mansel aynı raporda tiyatroda mevsimlik pehlivan güreşleri yapıldığını ve beş altı bin kişinin toplandığını yazdı.

Güreşin yanına zamanla sahne eklendi. Gazeteci Mustafa Üstün’ün dönem basınından derlediği kronolojiye göre 6 Nisan 1952’de Serik’teki güreş şenliğinde Ankara Devlet Konservatuvarı öğrencileri Sophokles’in “Kral Oidipus”unu oynadı. Bilinen kayıtlara göre tiyatroda sahnelenen ilk modern eser bu. 1953’te güreş, halk oyunları ve “Romeo ve Juliet” bir araya gelip “Belkıs Festivali” oldu. 1955’te valilik tiyatroyu çökme tehlikesi gerekçesiyle etkinliklere kapattı, festival dört yıl yapılamadı. 1-3 Mayıs 1959’da “Antalya Festivali” adıyla geri döndü; Devlet Tiyatrosu sahnede Shakespeare’in “On İkinci Gece”sini oynadı, güreş finalleri ve Mehter de programdaydı. 1963’te tiyatro ilk orkestra konserine, Cumhurbaşkanlığı Filarmoni Orkestrası’na ev sahipliği yaptı. Aynı yıl belediye başkanı seçilen Dr. Avni Tolunay’ın başlattığı film festivali 1964’te Altın Portakal’a dönüştü. Üstün’e göre Altın Portakal’ın kökleri Aspendos’taki bu güreş şenliklerine uzanıyor.

1994’ten beri Devlet Opera ve Balesi her yıl burada Aspendos Uluslararası Opera ve Bale Festivali’ni düzenliyor. Festival 2003’te Avrupa Festivaller Birliği’ne üye oldu. 2008’de tiyatro, yapıyı korumak için Bakanlık dışındaki gösterilere kapatıldı; ama Opera ve Bale Festivali antik sahnede sürdü. 2025’te Turandot ile açılan 32. festivali 15 bin 772 kişi izledi; bu, festivalin rekoru. Tiyatroyu 2024’te 326 bin 648 kişi ziyaret etti. Bu sayıyla Aspendos, Antalya’daki ören yerleri arasında Patara ve Phaselis’in ardından üçüncü sırada.

Antalya’da yaşayan biri olarak şunu söyleyebilirim: Aspendos bu şehrin en bilinen kartpostalı. Ama hikayesini, özellikle de güreşle bağını bilen pek az.

Kapı zaman zaman daraldı ama hiç kilitlenmedi.

96 yıl önce söylenen cümle bugün de geçerli: korumak, kapatmak değildir.

Ulu Önder Mustafa Kemal Atatürk’ü ebediyete intikalinin 88. yılında saygı, rahmet ve özlemle anıyorum.

Kaynakça

  1. Akşam gazetesi, 11 Mart 1930, sayı 4100, s. 1, “Reisicumhur Hz. dün Belkis harabelerini ziyaret etti” (Ankara Üniversitesi dijital arşivi). Kaynağı aç
  2. Recep Arslan, “Atatürk’ün Antalya Ziyaretleri”, Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 5/8, 2018. Kaynağı aç
  3. Tümay, Marmara Üniversitesi yüksek lisans tezi, 2013 (Mehmet Önder, Atatürk’ün Yurt Gezileri, 1975 aktarımları). Kaynağı aç
  4. Antalya Büyükşehir Belediyesi, “Atatürk ve Antalya”. Kaynağı aç
  5. Kunt ve Kunul, Süleyman Fikri Erten üzerine makale, Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 34, 2015. Kaynağı aç
  6. Arif Müfid Mansel, Belleten, 1943 raporu. Kaynağı aç
  7. Karl Lanckoroński, Städte Pamphyliens und Pisidiens, I. cilt, Viyana 1890. Kaynağı aç
  8. Charles Texier, Asie Mineure, Paris 1862. Kaynağı aç
  9. T.M.P. Duggan, Aspendos tiyatrosunun Selçuklu dönemi üzerine, Gephyra 8, 2011. Kaynağı aç
  10. UNESCO Geçici Liste, “The Theatre and Aqueducts of the Ancient City of Aspendos” (13 Nisan 2015). Kaynağı aç
  11. Aspendos Kazı Başkanlığı, Tarihçe. Kaynağı aç
  12. TDV İslam Ansiklopedisi, “Belkıs” maddesi. Kaynağı aç
  13. Euronews Türkçe, “Antalya’da 2.400 yıllık mezar keşfi: İçinde Aspendoslu pehlivan olabilir”, 30 Ağustos 2026. Kaynağı aç
  14. Mustafa Üstün, “Altın Portakal’ın Kökleri”, Bianet, 5 Ekim 2013. Kaynağı aç
  15. Cumhuriyet, “32. Uluslararası Aspendos Opera ve Bale Festivali başlıyor”, 5 Eylül 2025. Kaynağı aç
  16. NTV, “32’nci Uluslararası Aspendos Opera ve Bale Festivali’ne yoğun ilgi”, 3 Ekim 2025. Kaynağı aç
  17. Hürriyet Daily News, Aspendos ve 2008 sonrası gösteri kısıtlaması, 12 Ağustos 2015. Kaynağı aç
  18. Daily Sabah, “Antalya hits 17M visitors in 2024, sees growth in cultural tourism”, 5 Şubat 2025. Kaynağı aç

Kaynaklara erişim tarihi: 11 Kasım 2026

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir